چرا کم‌خونی یک مسئله زنانه است؟ کم‌خونی، وضعیتی که در آن تعداد گلبول‌های قرمز سالم یا میزان هموگلوبین در خون کمتر از حد طبیعی است، یک مشکل سلامت جهانی به شمار می‌رود. با این حال، زنان در افغانستان به دلیل مجموعه‌ای از عوامل فیزیولوژیک، اجتماعی و اقتصادی، به‌طور خاص آسیب‌پذیرتر هستند. کم‌خونی فقر آهن (Iron Deficiency Anemia – IDA) شایع‌ترین نوع کم‌خونی در کشور ماست و تأثیرات عمیقی بر سطح انرژی، توانایی کار، سلامت روانی و مهم‌تر از همه، سلامت مادران و کودکان می‌گذارد. درک این پدیده نیازمند بررسی آن در مراحل مختلف زندگی یک زن است. کم‌خونی در طول مراحل مختلف زندگی کمبود آهن یک چالش ثابت نیست، بلکه شدت و علل آن با ورود زنان به مراحل مختلف زندگی تغییر می‌کند: ۱. دوران کودکی و نوجوانی: آغاز ذخیره‌سازی ناکافی دختران در دوران کودکی معمولاً با کمبودهای تغذیه‌ای روبه‌رو هستند که ناشی از اولویت‌بندی ضعیف‌تر مواد غذاییِ غنی از آهن برای آن‌ها در مقایسه با پسران است. با شروع بلوغ و آغاز قاعدگی، بدن زنان با نوعی «مصرف ماهانه» آهن مواجه می‌شود. اگر رژیم غذایی نتواند این میزان از دست‌رفته را جبران کند، بدن به‌تدریج شروع به تخلیه ذخایر آهن خود می‌کند. این دوره، زمینه‌ساز بروز کم‌خونی‌های شدیدتر در سال‌های بعدی زندگی است. ۲. سنین باروری و بارداری بارداری اوج چالش‌های مرتبط با کم‌خونی است. نیاز بدن به آهن، به دلیل افزایش حجم خون مادر و نیاز جنین به ساخت گلبول‌های قرمز و ایجاد ذخایر آهن برای شش ماه نخست زندگی، چندین برابر می‌شود. در افغانستان، جایی که بارداری‌های مکرر شایع است و مراقبت‌های دوران بارداری ممکن است محدود باشد، کم‌خونی شدید در بارداری به‌وفور دیده می‌شود. عواقب کم‌خونی در بارداری عبارت‌اند از: افزایش خطر زایمان زودرس. افزایش خطر خونریزی شدید پس از زایمان که یکی از علل اصلی مرگ‌ومیر مادران است. تأخیر در رشد جنین و تولد نوزاد با وزن کم. ۳. دوران پس از زایمان و شیردهی: جبران یا ادامه فقر پس از زایمان، زن با از دست دادن مقدار قابل توجهی خون روبه‌رو می‌شود. اگر ذخایر آهن بدن از پیش پایین باشد، این دوره می‌تواند به خستگی مفرط و افسردگی پس از زایمان منجر شود. افزون بر این، در دوران شیردهی نیز نیاز به آهن برای تولید شیر مغذی همچنان بالا باقی می‌ماند. ۴. میانسالی و یائسگی: کم‌خونی‌های پنهان پس از یائسگی، خطر کم‌خونی ناشی از خونریزی‌های ماهانه کاهش می‌یابد، اما کم‌خونی همچنان یک تهدید بالقوه است. در این سنین، کم‌خونی اغلب به دلیل خونریزی‌های غیرطبیعی رحم، مانند فیبروم یا پولیپ، یا مشکلات گوارشی نظیر زخم‌ها و گاستریت مزمن رخ می‌دهد که موجب از دست رفتن آهسته اما مداوم خون می‌شوند. عوامل ریشه‌ای در بستر اجتماعی ـ فرهنگی افغانستان درک علل کم‌خونی تنها بر پایه زیست‌شناسی کافی نیست؛ عوامل اجتماعی و فرهنگی در افغانستان نقشی تعیین‌کننده دارند: محدودیت دسترسی به غذاهای غنی از آهن: فقر اقتصادی و اولویت‌بندی نابرابر غذا در خانواده‌ها اغلب به مصرف رژیم‌های غذایی مبتنی بر کربوهیدرات، مانند نان و آرد، و کمبود گوشت قرمز، حبوبات و سبزیجات برگ‌سبز می‌انجامد. بهداشت و جذب ضعیف: آلودگی آب و شیوع عفونت‌های انگلی، مانند کرم‌های روده‌ای، می‌تواند جذب مواد مغذی از جمله آهن را مختل کند. آموزش و آگاهی: سطح پایین آگاهی درباره اهمیت مصرف مکمل‌های آهن و نشانه‌های هشداردهنده کم‌خونی باعث می‌شود بسیاری از زنان تا مراحل پیشرفته بیماری به دنبال درمان نروند. راهکارهای مؤثر: از مکمل تا آموزش مقابله با کم‌خونی در زنان افغان نیازمند رویکردی چندلایه است: مکمل‌یاری و غنی‌سازی: توزیع منظم مکمل‌های آهن و اسید فولیک، به‌ویژه در دوران بارداری و در مدارس دخترانه، اقدامی حیاتی است. همچنین، غنی‌سازی آرد و نمک با آهن در سطح ملی می‌تواند تأثیر گسترده و پایداری بر سلامت جامعه داشته باشد. تغذیه مبتنی بر فرهنگ: ترویج غذاهای محلیِ غنی از آهن و آموزش روش‌های بهبود جذب آهن، مانند مصرف هم‌زمان غذا با منابع ویتامین C نظیر مرکبات یا آب‌لیمو. غربالگری فعال: ایجاد برنامه‌های ساده و در دسترس برای اندازه‌گیری سطح هموگلوبین در مراکز مراقبت‌های اولیه، به‌ویژه در مناطق روستایی، تا کم‌خونی در مراحل اولیه شناسایی شود. توانمندسازی زنان: آموزش زنان درباره حقوقشان در دسترسی به منابع غذایی و خدمات بهداشتی، به‌منظور شکستن چرخه فقر تغذیه‌ای. نتیجه‌گیری کم‌خونی فقر آهن یک «چالش خاموش» است که توان بالقوه نیمی از جمعیت کشور را تضعیف می‌کند. از دوران نوجوانی تا سالمندی، این وضعیت زندگی زنان افغان را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. اتخاذ راهبردهای هدفمند برای بهبود جذب آهن، افزایش مصرف غذاهای غنی از این عنصر و گسترش دسترسی به مکمل‌ها، کلید ارتقای سلامت عمومی، کاهش مرگ‌ومیر مادران و تضمین آینده‌ای پرانرژی‌تر برای زنان افغانستان است. نویسنده: داکتر معصومه پارسا

رابطه‌های عاطفی در آغاز معمولاً با احساس شور، صمیمیت و امید همراه هستند. دو نفر با اشتیاق به یکدیگر نزدیک می‌شوند و تصور می‌کنند این ارتباط قرار است منبع آرامش و حمایت باشد. اما با گذشت زمان، برخی رابطه‌ها به‌جای آن‌که نیروبخش باشند، به‌تدریج فرساینده می‌شوند و انرژی روانی طرفین را تحلیل می‌برند. در چنین رابطه‌هایی فرد احساس خستگی دائمی، سردرگمی، دل‌زدگی یا حتی از دست دادن خودِ واقعی‌اش را تجربه می‌کند. این فرسایش معمولاً ناگهانی نیست، بلکه آرام و تدریجی اتفاق می‌افتد و به همین دلیل تشخیص آن دشوار می‌شود. یکی از اصلی‌ترین دلایل فرساینده شدن رابطه‌ها، نبود تعادل عاطفی است. وقتی یک نفر بیشتر از دیگری محبت می‌کند، بیشتر می‌فهمد، بیشتر کوتاه می‌آید یا مسئولیت حفظ رابطه را به دوش می‌کشد، به‌مرور احساس نابرابری شکل می‌گیرد. این نابرابری ممکن است در ابتدا با عشق یا فداکاری توجیه شود، اما در بلندمدت به احساس خشم پنهان، دلخوری و خستگی عاطفی منجر می‌شود. رابطه‌ای که در آن تلاش‌ها یک‌طرفه باشد، دیر یا زود فرسوده‌کننده خواهد شد. عامل مهم دیگر، ارتباط ناسالم است. بسیاری از رابطه‌ها نه به دلیل نبود عشق، بلکه به خاطر ناتوانی در گفت‌وگوی سالم دچار فرسایش می‌شوند. زمانی که طرفین نمی‌توانند احساسات، نیازها و ناراحتی‌های خود را به‌صورت شفاف و محترمانه بیان کنند، سوءتفاهم‌ها انباشته می‌شوند. سکوت‌های طولانی، قهرهای مکرر، سرزنش، دفاعی شدن یا بی‌توجهی به حرف‌های یکدیگر، فضایی پرتنش ایجاد می‌کند که ذهن و روان را خسته می‌سازد. حل‌نشدن مداوم اختلاف‌ها، رابطه را به میدان جنگی خاموش تبدیل می‌کند. فرسایش رابطه اغلب ریشه در نادیده گرفتن مرزهای شخصی دارد. در برخی رابطه‌ها، یکی یا هر دو نفر به‌تدریج مرزهای فردی خود را از دست می‌دهند. کنترل‌گری، دخالت بیش از حد، توقعات غیرمنطقی یا وابستگی افراطی باعث می‌شود فرد احساس کند آزادی، هویت یا استقلالش در حال از بین رفتن است. حتی اگر این رفتارها از روی علاقه انجام شوند، نتیجه‌ی آن فشار روانی و احساس خفگی عاطفی خواهد بود که رابطه را فرساینده می‌کند. انتظارات نادرست و غیرواقعی نیز نقش پررنگی در این روند دارند. زمانی که افراد انتظار دارند طرف مقابل تمام نیازهای عاطفی، روانی و حتی هویتی آن‌ها را برآورده کند، فشار زیادی به رابطه وارد می‌شود. هیچ انسانی نمی‌تواند به‌تنهایی منبع کامل خوشبختی فرد دیگری باشد. وقتی این انتظارات برآورده نمی‌شوند، ناامیدی و سرخوردگی شکل می‌گیرد و رابطه به‌جای رشد، وارد چرخه‌ی فرسایش می‌شود. یکی دیگر از دلایل مهم، حل‌نشده ماندن زخم‌های گذشته است. تجربه‌های عاطفی قبلی، ترس از رهاشدگی، بی‌اعتمادی یا خاطرات دردناک اگر در فرد پردازش نشده باشند، به رابطه‌ی جدید منتقل می‌شوند. در این حالت، واکنش‌ها اغلب اغراق‌آمیز یا نامتناسب با موقعیت فعلی هستند. سوءظن، حساسیت بیش از حد یا نیاز شدید به تأیید، انرژی زیادی از رابطه می‌گیرد و باعث خستگی هر دو طرف می‌شود. رابطه زمانی فرساینده می‌شود که رشد فردی در آن متوقف گردد. اگر یکی از طرفین یا هر دو احساس کنند برای حفظ رابطه مجبورند خواسته‌ها، علایق، اهداف یا رؤیاهای خود را کنار بگذارند، به‌مرور احساس نارضایتی عمیق شکل می‌گیرد. رابطه‌ای که مانع رشد شخصی شود، حتی اگر ظاهراً آرام باشد، در درون فرسوده‌کننده است. انسان نیاز دارد در کنار رابطه، مسیر فردی خود را نیز ادامه دهد. نبود امنیت عاطفی نیز از عوامل مهم فرسایش است. وقتی فرد دائماً نگران واکنش طرف مقابل باشد، از بیان احساساتش بترسد یا احساس کند دوست‌داشتنی بودنش مشروط است، ذهن او هرگز آرام نمی‌گیرد. این حالتِ آماده‌باش دائمی، انرژی روانی زیادی مصرف می‌کند و رابطه را به منبع استرس تبدیل می‌سازد. عشق سالم باید احساس امنیت ایجاد کند، نه اضطراب مداوم. گاهی فرساینده شدن رابطه به دلیل ماندن طولانی‌مدت در شرایط ناسالم است. بسیاری از افراد به‌خاطر ترس از تنهایی، وابستگی عاطفی یا امید به تغییر، در رابطه‌ای می‌مانند که مدت‌هاست حالشان را بد کرده است. این ماندن، فرسایش را تشدید می‌کند و به‌تدریج فرد را از نظر روانی تهی می‌سازد. تحمل مداوم شرایط آزاردهنده، بدون تغییر واقعی، هزینه‌ی سنگینی برای سلامت روان دارد. سخن پایانی: در نهایت، رابطه‌ها زمانی فرساینده می‌شوند که به‌جای افزودن به کیفیت زندگی، از آن کم کنند. اگر رابطه باعث شود فرد احساس خستگی دائمی، تردید نسبت به خود، کاهش عزت‌نفس یا دور شدن از شادی‌های ساده‌ی زندگی کند، باید جدی به آن نگاه کرد. رابطه‌ی سالم قرار نیست بی‌دردسر باشد، اما نباید منبع فرسایش مداوم روح و روان شود. شناخت دلایل فرساینده شدن رابطه‌ها به ما کمک می‌کند آگاهانه‌تر انتخاب کنیم، مرزهای سالم‌تری بسازیم و در صورت لزوم برای تغییر یا پایان دادن به یک رابطه‌ی آسیب‌زا تصمیم بگیریم. رابطه‌ی عاطفی زمانی ارزشمند است که در کنار چالش‌ها، احساس رشد، آرامش و امنیت را نیز به همراه داشته باشد، نه این‌که ما را آرام‌آرام از درون خالی کند. نویسنده: مرضیه بهروزی «روانشناس بالینی»