وضعیت سلامتی زنان در بسیاری از مناطق، به‌ویژه در کشورهایی با چالش‌های اقتصادی و اجتماعی بالا مانند کشور ما، همواره در کانون توجه بوده است. در کنار مسائل آشکار، یک بحران پنهان وجود دارد که سلامت عمومی را به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد: سوءتغذیه مزمن و تأثیرات مخرب آن بر سیستم گوارشی. این دو پدیده در زنان و کودکان افغانستان، نه صرفاً دو مشکل موازی، بلکه دو روی یک سکه هستند که چرخه‌ای معیوب از بیماری و ضعف را رقم می‌زنند. درک این ارتباط دوسویه، کلیدی‌ترین گام برای طراحی مداخلات بهداشتی مؤثر است. سوءتغذیه مزمن در زنان؛ فراتر از کمبود وزن سوءتغذیه مزمن در این بستر، صرفاً به معنای گرسنگی شدید نیست، بلکه شامل کمبود ریزمغذی‌ها (ویتامین‌ها و مواد معدنی ضروری) و دریافت ناکافی کالری باکیفیت در بلندمدت است. زنان به دلیل نقش‌های چندگانه‌ای که در تأمین غذای خانواده و بارداری ایفا می‌کنند، اغلب در اولویت‌های انتهایی دریافت مواد غذایی قرار می‌گیرند و ذخایر بدنشان به‌سرعت تحلیل می‌رود. اشکال کلیدی سوءتغذیه: کم‌خونی فقر آهن: این شایع‌ترین شکل سوءتغذیه است که مستقیماً با خستگی مفرط و کاهش عملکرد فیزیکی همراه است. کمبود ویتامین A و D: این کمبودها سیستم ایمنی بدن را تضعیف کرده و جذب مواد مغذی دیگر را مختل می‌سازند. این کمبودها بدن را در وضعیت دفاعی ضعیف قرار می‌دهند و زمینه را برای بروز اختلالات گوارشی فراهم می‌آورند. سیستم گوارشی و سوءتغذیه سیستم گوارشی، شامل معده، روده‌ها و میکروبیوم روده، نیازمند یک جریان ثابت از انرژی، پروتئین و ویتامین‌های گروه B برای بازسازی مداوم دیواره‌های سلولی و تولید آنزیم‌های لازم برای هضم است. وقتی سوءتغذیه مزمن رخ می‌دهد، این منابع حیاتی کاهش می‌یابند و مشکلات گوارشی پدیدار می‌شوند: ۱. اختلال در عملکرد سد روده‌ای (Gut Barrier Dysfunction) دیواره روده مانند یک سد عمل می‌کند و تنها به مواد مغذی اجازه ورود به جریان خون را می‌دهد. کمبود پروتئین و برخی اسیدهای آمینه، مانند گلوتامین، باعث فرسایش این سد می‌شود. این وضعیت به پدیده‌ای موسوم به «سندرم روده نشت‌کننده» (Leaky Gut) منجر می‌شود؛ در نتیجه، مواد ناخواسته وارد جریان خون شده و التهاب سیستمیک ایجاد می‌کنند که خود به تشدید مشکلات گوارشی کمک می‌کند. ۲. تغییر در میکروبیوم روده (Dysbiosis) تغذیه نامناسب، به‌ویژه کمبود فیبر و تنوع غذایی، مستقیماً بر تعادل باکتری‌های مفید روده اثر می‌گذارد. در زنان دچار سوءتغذیه، تعداد باکتری‌های مفید کاهش می‌یابد و باکتری‌های فرصت‌طلب رشد می‌کنند. این عدم تعادل (دیس‌بیوز) می‌تواند به نفخ، گاز، اسهال‌های مزمن یا یبوست منجر شود که در این مناطق شایع هستند. ۳. کاهش ترشح آنزیم‌های گوارشی بدن در شرایط کمبود انرژی، عملکرد اندام‌های غیرضروری برای بقای فوری را کاهش می‌دهد. تولید اسید معده و آنزیم‌های پانکراس کاهش می‌یابد و نتیجه آن سوءهاضمه مزمن و جذب ناکافی مواد مغذی موجود در غذا ـ حتی اگر اندک باشند ـ است. کاهش اشتها به دلیل ناراحتی گوارشی: درد شکمی یا نفخ مداوم باعث می‌شود زنان حتی در صورت دسترسی به غذا، تمایل کمتری به خوردن داشته باشند. سوءجذب مواد مغذی حیاتی: به دلیل اختلال در دیواره روده، زنانی که ظاهراً غذای کافی دریافت می‌کنند، در جذب ویتامین‌های ضروری مانند فولات و B12 با مشکل مواجه می‌شوند و این امر خود زمینه‌ساز کم‌خونی شدیدتر است. راهکارهای پیشنهادی: تمرکز بر درمان یکپارچه درمان صرفاً از طریق مکمل‌یاری یا فقط رسیدگی به مشکلات گوارشی کافی نیست و مداخلات باید رویکردی جامع داشته باشند: تقویت بهداشت روده: استفاده از پروبیوتیک‌ها (در صورت دسترسی) و تمرکز بر منابع محدود فیبر موجود می‌تواند به بازسازی میکروبیوم کمک کند. تغذیه هدفمند با ریزمغذی‌ها: تمرکز بر منابع غنی از آهن و فولات برای مقابله مستقیم با کم‌خونی که خود عاملی تشدیدکننده خستگی و عدم تحمل غذایی است. آموزش و توانمندسازی: آموزش خانواده‌ها درباره اهمیت تغذیه برابر و نه تفکیک‌شده برای زنان و کودکان، به‌منظور شکستن چرخه انتقال سوءتغذیه از مادر به فرزند. نتیجه‌گیری ارتباط میان سوءتغذیه مزمن و اختلالات گوارشی در زنان افغانستان، چالشی چندوجهی است که ریشه در فقر، محدودیت‌های فرهنگی و دسترسی محدود به خدمات بهداشتی دارد. این وضعیت نه‌تنها کیفیت زندگی فردی این زنان را کاهش می‌دهد، بلکه توانایی آنان در مراقبت از نسل آینده را نیز به خطر می‌اندازد. توجه هم‌زمان به سلامت دستگاه گوارش و تأمین نیازهای تغذیه‌ای، سنگ‌بنای هر راهبرد موفق برای بهبود سلامت این قشر آسیب‌پذیر جامعه خواهد بود. نویسنده: داکتر معصومه پارسا

بر مبنای یک پژوهش تازه، افراد شب‌بیدار، ۱۶ درصد بیشتر نسبت به افراد «صبح‌گرا» در معرض خطر حمله قلبی و سکته مغزی قرار دارند. محقیقان اعلام کرده‌اند که یافته‌های این پژوهش که در مجله «انجمن قلب آمریکا» منتشر شده، همچنین نشان می‌دهد که پیامدهای رفتاری شب‌بیداری در میان زنان شدیدتر از مردان است. بر اساس یافته‌ها، زنان شب‌بیدار ۹۶ درصد بیشتر در معرض دریافت نمره پایین سلامت قلب قرار دارند، در حالی که این میزان در میان مردان ۶۷ درصد گزارش شده است. این پژوهش، داده‌های بیش از ۳۲۰ هزار بزرگسال در سنین ۳۹ تا ۷۴ سال را بررسی کرده است. پژوهشگران سلامت قلب هر فرد را بر اساس شاخص «هشت اصل اساسی زندگی» انجمن قلب آمریکا، ارزیابی کردند. این شاخص شامل کیفیت تغذیه، فعالیت بدنی، مدت خواب، مصرف نیکوتین، فشار خون، قند خون و سطح چربی خون بوده است. بر اساس این پژوهش، افراد شب‌بیدار، ۷۹ درصد بیشتر از گروه میانه در معرض سلامت ضعیف قلب قرار دارند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که افزایش خطر بیماری‌های قلبی در میان افرادی که دیر می‌خوابند، بیشتر ناشی از عادت‌های ناسالم زندگی و عوامل صحی است، نه صرفا شب‌بیداری. بر اساس این تحقیق، مصرف نیکوتین مهم‌ترین عامل تأثیرگذار بر سلامت قلب است و ۳۴ درصد از ارتباط میان دیر خوابیدن و بیماری‌های قلبی را توضیح می‌دهد. کمبود خواب با ۱۴ درصد، قند خون بلند با ۱۲ درصد، و وزن نامناسب بدن و تغذیه ناسالم هرکدام با حدود ۱۱ درصد، در افزایش این خطر نقش دارند. پژوهشگران تاکید می‌کنند که اصلاح این عادت‌ها می‌تواند نقش مهمی در کاهش خطر بیماری‌های قلبی در میان افراد شب‌بیدار داشته باشد. بر اساس گزارش مرکز کنترول و پیشگیری بیماری‌ها در امریکا، بیماری‌های قلبی هنوز هم عامل اصلی مرگ‌ومیر در این کشور هستند. پژوهشگران نتیجه گرفتند که تلاش‌های پیشگیرانه باید بر بهبود عادت‌های زندگی، به‌ویژه هنگام بیدار ماندن در شب، تمرکز داشته باشد. کریستن ناتسون، استاد دانشگاه نورث‌وسترن در امریکا، گفت: «واضح‌ترین راه ترک سیگار است. اما منظم خوابیدن، یعنی رفتن به بستر در یک ساعت مشخص، می‌تواند به تنظیم رفتارهای دیگر مانند غذا خوردن، ورزش و دریافت نور کمک کند.»

خواب یکی از بنیادی‌ترین نیازهای انسان است که اغلب در شلوغی زندگی روزمره دست‌کم گرفته می‌شود. بسیاری از افراد خواب را زمانی تلف‌شده می‌دانند یا آن را فدای کار، سرگرمی، استفاده از شبکه‌های اجتماعی و نگرانی‌های ذهنی می‌کنند. با این حال، تأثیر خواب نامناسب فقط به خستگی جسمی محدود نمی‌شود، بلکه به‌طور مستقیم و عمیق بر حال روحی، احساسات و سلامت روان ما اثر می‌گذارد. وقتی خواب بدی را تجربه می‌کنیم، ممکن است بدون دلیل مشخصی عصبی، غمگین، بی‌حوصله یا مضطرب شویم و حتی روابط و تصمیم‌های روزمره‌مان نیز تحت تأثیر قرار بگیرند. یکی از دلایل اصلی تأثیر خواب بد بر حال روحی، نقش حیاتی خواب در تنظیم شیمی مغز است. در طول خواب، مغز فرصت پیدا می‌کند مواد شیمیایی مرتبط با خلق‌وخو، مانند سروتونین، دوپامین و کورتیزول، را متعادل کند. کم‌خوابی یا خواب بی‌کیفیت این تعادل را بر هم می‌زند و باعث افزایش هورمون‌های استرس می‌شود. در نتیجه، فرد پس از بیدار شدن احساس آرامش ندارد و ذهن او آمادگی کمتری برای مواجهه با فشارهای روزانه خواهد داشت. خواب بد همچنین توانایی مغز در پردازش احساسات را کاهش می‌دهد. مغز در زمان خواب، به‌ویژه در مراحل عمیق و خواب REM، تجربیات و احساسات روز را پردازش و مرتب می‌کند. این فرایند کمک می‌کند رویدادهای ناراحت‌کننده شدت کمتری پیدا کنند و فرد بتواند با دیدی متعادل‌تر به آن‌ها نگاه کند. وقتی این مرحله از خواب مختل شود، احساسات منفی خام و حل‌نشده باقی می‌مانند و روز بعد به شکل حساسیت بیش از حد، زودرنجی یا حتی گریه‌های بی‌دلیل بروز می‌کنند. یکی دیگر از اثرات مهم خواب بد، کاهش توان کنترل هیجانات است. کمبود خواب باعث می‌شود بخش منطقی مغز، که مسئول تصمیم‌گیری و کنترل احساسات است، ضعیف‌تر عمل کند. در مقابل، بخش‌های احساسی مغز فعال‌تر می‌شوند. به همین دلیل، فردی که خوب نخوابیده است ممکن است واکنش‌های اغراق‌آمیز به مسائل کوچک نشان دهد، سریع عصبانی شود یا نتواند احساسات خود را به‌درستی مدیریت کند. این موضوع به‌مرور زمان می‌تواند اعتمادبه‌نفس فرد را کاهش دهد و او را از نظر روحی فرسوده کند. خواب نامناسب همچنین ارتباط مستقیمی با افزایش اضطراب و افسردگی دارد. تحقیقات نشان می‌دهد افرادی که به‌طور مزمن دچار بی‌خوابی یا خواب بی‌کیفیت هستند، بیشتر در معرض اختلالات خلقی قرار دارند. کم‌خوابی ذهن را در حالت آماده‌باش نگه می‌دارد و اجازه نمی‌دهد سیستم عصبی آرام شود. در چنین شرایطی، نگرانی‌ها بزرگ‌تر به نظر می‌رسند و ذهن مدام درگیر افکار منفی و تکرارشونده می‌شود. این چرخه معیوب می‌تواند حال روحی فرد را به‌طور جدی تضعیف کند. خستگی ناشی از خواب بد، انرژی روانی ما را نیز کاهش می‌دهد. وقتی بدن و ذهن به اندازه کافی استراحت نکرده باشند، انجام کارهای ساده هم دشوار به نظر می‌رسد. این احساس ناتوانی می‌تواند به ناامیدی و کاهش انگیزه منجر شود. فرد ممکن است احساس کند هیچ چیز برایش لذت‌بخش نیست یا توان شروع فعالیت‌های مورد علاقه‌اش را ندارد. این حالت، زمینه‌ساز افت روحیه و فاصله گرفتن از زندگی فعال و شاد می‌شود. خواب بد بر روابط اجتماعی نیز تأثیر منفی می‌گذارد. فردی که خوب نخوابیده است، معمولاً صبر و حوصله کمتری دارد و در ارتباط با دیگران زودتر دچار تنش می‌شود. سوءتفاهم‌ها بیشتر می‌شوند و واکنش‌های تند یا سرد می‌توانند روابط را تحت فشار قرار دهند. این مشکلات ارتباطی، به‌نوبه‌ خود، احساس تنهایی، گناه یا ناراحتی را تشدید می‌کنند و حال روحی را بیش از پیش تحت تأثیر قرار می‌دهند. از سوی دیگر، خواب نقش مهمی در احساس معنا و امید دارد. زمانی که خواب کافی و باکیفیت داریم، ذهن شفاف‌تر است و آینده روشن‌تر به نظر می‌رسد. اما خواب بد باعث می‌شود دید ما نسبت به زندگی تیره‌تر شود و مشکلات بزرگ‌تر از حد واقعی‌شان جلوه کنند. فرد ممکن است احساس کند کنترل اوضاع از دستش خارج شده یا توان تغییر شرایط را ندارد، در حالی که ریشه این احساسات تا حد زیادی به خستگی روانی ناشی از خواب نامناسب بازمی‌گردد. در نهایت، باید توجه داشت که خواب بد فقط یک مشکل موقتی نیست، بلکه اگر ادامه‌دار شود می‌تواند حال روحی را به‌طور جدی مختل کند. توجه به کیفیت خواب، ایجاد عادت‌های سالم قبل از خواب و احترام گذاشتن به نیاز بدن برای استراحت، سرمایه‌گذاری مهمی برای سلامت روان است. خواب خوب به ما کمک می‌کند متعادل‌تر فکر کنیم، احساسات خود را بهتر مدیریت کنیم و با انرژی و امید بیشتری با زندگی روبه‌رو شویم. وقتی خواب بهبود پیدا می‌کند، حال روحی نیز به‌تدریج ترمیم می‌شود و این نشان می‌دهد که آرامش شبانه، پایه‌ای اساسی برای آرامش روزانه است. نویسنده: مرضیه بهروزی «روانشناس بالینی»