یونسکو و یونیسف در یک گزارش مشترک وضعیت نظام آموزشی در افغانستان را یکی از شدیدترین بحرانهای آموزش و یادگیری در جهان خواند و از نبود فرصت آموزش به دختران، کاهش سطح سواد کودکان در مکتبهای ابتدائیه، نبود ساختمان مکتبها، کمبود آموزگاران، بهویژه آموزگاران زن، نبود بودجه برای زیرساختها در نظام آموزشی و دیگر موارد اشاره شده است. در این گزارش سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) و صندوق کودکان سازمان ملل (یونیسف) گفتهاند که ۹۳ درصد کودکان تا پایان دوره ابتدایی قادر به خواندن و درک یک متن ساده و متناسب با سن خود نیستند. در «گزارش وضعیت آموزش افغانستان ۲۰۲۵» آمده است که دستاوردهای حدود دو دهه در زمینه دسترسی به آموزش، از سال ۲۰۲۱ میلادی به اینسو بهدلیل سیاستهای محدودکننده، کمبود مزمن سرمایهگذاری، محدودیتهای مالی ناشی از تحریمها و همزمانی بحرانهای انسانی، بهطور چشمگیری از میان رفته است. در گزارش آمده است که این عوامل باعث شده میلیونها کودک، بهویژه دختران، از آموزش محروم شوند و کیفیت یادگیری در همه سطوح افت کند. بر بنیاد این گزارش، شمار دانشآموزان دوره ابتدایی در سال ۲۰۲۴ میلادی به حدود ۶ میلیون و ۷۷۰ هزار تن رسیده، اما رشد ثبتنام نسبت به سال پیش از آن متوقف شده است. از این تعداد، حدود ۳ میلیون و ۷۸۰ هزار تن پسر و نزدیک به ۲ میلیون و ۹۸۰ هزار تن دختر بودهاند. فقر، نیاز خانوادهها به کار کودکان و افت کیفیت آموزش، از عوامل اصلی کاهش مشارکت عنوان شده است. در گزارش آمده است که پس از اعلام ممنوعیت دختران بالاتر از صنف ششم از آموزش در سال ۲۰۲۲ میلادی، مشارکت دختران در این زمینه به صفر رسیده و تا پایان ۲۰۲۵ چنین بوده است. یونسکو و یونیسف برآورد میکنند که تا اکنون حدود ۲.۲ میلیون دختر نوجوان از آموزش متوسطه محروم شدهاند و هر سال تحصیلی نزدیک به ۳۹۷ هزار دختر دیگر نیز از ادامه تحصیل بازمیمانند. همچنین بیش از ۲ میلیون و ۱۳۰ هزار کودک در سن آموزش ابتدایی هنوز از مکتب بازماندهاند که حدود ۶۰ درصد آنها دختر هستند. ثبتنام در مقطع متوسطه بهطور کلی کاهش یافته است. یافتههای این گزارش نشان میدهد که شمار دانشآموزان این مقطع از اوج ۱ میلیون و ۴۲۰ هزار تن در سال ۲۰۲۱، به حدود ۱ میلیون و ۱۰ هزار تن در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است؛ کاهشی که هم ناشی از حذف کامل دختران و هم افت مشارکت پسران بوده است. در آموزش عالی، شکاف جنسیتی بهشدت افزایش یافته است. در گزارش آمده که در سال ۲۰۲۴، شمار دانشجویان مرد ۱۸۸ هزار و ۹۵۷ تن و شمار دانشجویان زن تنها هزار و ۲۴۴ تن بوده است. در سال ۲۰۲۳، بیش از ۴۳ هزار مرد بهعنوان دانشجوی جدید وارد دانشگاهها شدند، در حالی که هیچ زنی اجازه ثبتنام نداشت. همچنین شمار استادان زن نیز از سال ۲۰۱۹ تاکنون حدود ۷۰ درصد کاهش یافته است. گزارش میگوید پیامدهای یادگیری در افغانستان از بدترینها در سطح جهان است. بیش از ۹۰ درصد کودکان دهساله نمیتوانند یک متن ساده را بخوانند. در گزارش آمده که این وضعیت افغانستان را بسیار پایینتر از میانگین جنوب آسیا قرار میدهد و آنچه «مکتب بدون یادگیری» توصیف شده را نشان میدهد. در گزارش آمده که کمبود معلمان آموزشدیده، بهویژه معلمان زن، ضعف نظام ارزیابی و کمبود مواد آموزشی، بحران را تشدید کرده است. بر بنیاد این گزارش، نزدیک به نیمی از مکتبها ساختمان ایمن ندارند، حدود ۷۹ درصد فاقد برقاند و بسیاری به آب سالم، خدمات بهداشتی یا دیوار حفاظتی دسترسی ندارند. در گزارش آمده که این مسائل بهویژه حضور دختران را کاهش میدهد. همچنین بیش از هزار مکتب بهدلیل جنگ، آسیب یا بلایای طبیعی همچنان بستهاند.
