یکی از نگرانیهای همیشگی والدین این است که چگونه فرزندانی موفق پرورش دهند و چگونه میتوان آینده تحصیلی بچهها را تضمین کرد. نوزادان مانند لوحی سفید پا به دنیا میگذارند، اما شرایط خانواده، رفتار والدین، محیط خانه و اجتماع، هر یک خطی بر این لوح سفید میکشند و در نهایت ماهیت فرد را میسازند. خانه، والدین، خواهر و برادر، نخستین و تنها چیزهایی هستند که کودک تا زمان ورود به اجتماع بزرگتر، مانند مهدکودک یا شناخت افراد دیگر، با آنها سر و کار دارد و از آنها الگو میگیرد. اگرچه استعداد ذاتی و بهره هوشی نیز در آینده بچهها نقش مهمی دارند، اما آیا تاکنون افراد بااستعدادِ ناموفق ندیدهاید؟ نقش خانواده در موفقیت فرزندان انکارناپذیر است، اما چگونه باید از این تأثیرگذاری برای پیشرفت بچهها استفاده کرد؟ در ادامه خواهیم دید که خانواده از چه روشهایی بر آینده کودکان اثر میگذارد.
نقش والدین در موفقیت کودکان
نقش تربیتی والدین در شکلگیری فرزندان موفق تنها به کلام یا حتی رفتار مستقیم محدود نمیشود، بلکه هر آنچه کودک میبیند، میشنود یا احساس میکند، حتی اگر در ارتباط مستقیم با او نباشد، بر شکلگیری شخصیت و روحیات او مؤثر است.
شکلگیری هویت فردی
هویت یعنی حسی که هر فرد نسبت به خودش دارد؛ اینکه چگونه خود را تعریف میکند و چه برداشتی از روحیات و ویژگیهای خود دارد. افرادی که در کودکی یا نوجوانی بهخوبی مسیر هویتیابی را طی نکردهاند، نمیتوانند در تعیین اهداف و عملکرد خود آزادانه رفتار کنند. تعادل و ثبات عملکرد والدین در ارتباط با فرزندان، داشتن صداقت رفتاری و گفتاری، پایبندی به قولها، آشنا کردن آنها با انواع فعالیتها و زمینهها، و سپردن مسئولیتهای مختلف به کودکان و نوجوانان، به آنها کمک میکند هویت جسمی، هویت روانی و هویت جنسی خود را بهتر بشناسند.
کشف نقاط ضعف و قوت فرزندان
یکی از راههایی که به موفقیت فرزندان منتهی میشود، این است که در پیدا کردن آنچه در آن خوب هستند یا به آن علاقه دارند، به آنها کمک کنید. نکته مهم این است که آرزوهای خود را بر فرزندتان تحمیل نکنید و بگذارید آنها راه منحصربهفرد خودشان را پیدا کنند؛ در غیر این صورت، چیزی جز ناکامی درو نخواهید کرد. بازیهای مختلفی با کودک انجام دهید، از جهتدهی به علایق او خودداری کنید و او را در معرض انواع فعالیتها و محیطهای هنری، ورزشی، علمی و فرهنگی قرار دهید. استعدادها کمکم خود را نمایان میکنند و ضعفها نیز از لابهلای فعالیتهای کودک مشخص میشوند. اینجاست که باید به استعداد کودک پر و بال بدهید و تا جای ممکن روی نقاط ضعف او کار کنید.
توانمندسازی کودکان
هرچند در باورهای عمومی، بهویژه در گذشته، چنین تصور میشود که خصوصیات انسان بهصورت ژنتیکی به ارث میرسند، اما میتوان بسیاری از توانمندیها را حتی بدون داشتن زمینه ژنتیکی آموزش داد و با تمرین تقویت کرد.
با انجام عادتهای روزانه کوچک، هدفهای قدمبهقدم، همراهی با فرزندتان و فراهم کردن شرایط یادگیری و تمرین، مهارتهای فردی زیر را در آنها تقویت کنید:
همکاری با دیگران و انجام کار گروهی
استقلال در انجام کارهای شخصی متناسب با سن و توان
خلاقیت داشتن
تحلیل کردن
تصمیم گرفتن
نه گفتن بهموقع
دوستیابی
رفع مشکلات بینفردی
صحبت کردن در جمع
مدیریت مالی
انعطافپذیری
آموزش مهارت مالی به فرزندان
حتماً کودکانی را دیدهاید که همیشه به دنبال داشتن و خریدن چیزهای جدید هستند، از داشتههایشان راضی نیستند و نمیتوانند برای بهدست آوردن آنچه میخواهند صبر کنند. انسانی که توانایی مدیریت داشتهها (مادی یا غیرمادی)، به تعویق انداختن لذتها و داشتن عادتهای مالی درست را نداشته باشد، دیر یا زود با شکستهای متعدد و ناکامی روبهرو میشود. به همین دلیل، یکی از بالهای موفقیت فرزندان، داشتن مهارت و هوش مالی است. بازیها و تمرینهای زیادی برای تقویت هوش مالی در کودکان وجود دارد که پیشزمینه دستیابی به موفقیتهای مالی را فراهم میکنند.
ایجاد امنیت روانی
سلامت روان کودک به معنای نوع تفکر و احساس درونی او نسبت به خود، دیگران و دنیای اطراف است. آرامش و امنیت روانی از نیازهای اولیه فردی و اجتماعی به شمار میروند که زمینه پرورش استعداد و خلاقیتهای انسان را فراهم میکنند. مصادیق زیادی برای برهم خوردن امنیت روانی کودکان وجود دارد:
دعوا و جر و بحث والدین
وجود احساس ناامنی
ترساندن دائمی کودک از افراد و شرایط
سطح بالای اضطراب و استرس والدین
سرزنش و تحقیر کودک بهخاطر هر اشتباه کوچک
توقع و انتظارات بالا
تنبیه شدید و بدون تناسب با سن، ظرفیت و مشکل
تهدید کردن
عمل نکردن به قولها و صحبتها
زیر پا گذاشتن حریم خصوصی فرزندان یا دیگران
نداشتن ثبات رفتاری
همه این موارد، امنیت روانی و احساس آسایشی را که کودک باید نسبت به شرایط خانه، امنیت در خانواده و جامعه داشته باشد، تحت تأثیر قرار میدهند. کودکان با تکرار این موارد، احساس اعتماد خود را از دست میدهند که زمینهساز بسیاری از مشکلات روحی است.
توجه به سلامت روحی
سلامت روحی و روانی فرزندان، اگر مهمتر از سلامت جسمی نباشد، به همان اندازه پراهمیت است. آمارها نشان میدهند که یکپنجم کودکان سالانه دستکم یک نوع اختلال روانی را تجربه میکنند. بنابراین، هرچند پیشبینی یا فرار از همه مشکلات روحی امکانپذیر نیست، اما میتوان با برخی اقدامات مانع پیشروی مشکلات روحی در کودکان شد یا به بهبود آن کمک کرد. پرورش عزتنفس در کودکان، الگوسازی مثبت برای فرزندان، تشویق و تمجید بهموقع، تقویت مسئولیتپذیری، عدم تحقیر و سرزنش، پرورش روحیه استقلال و فراهم کردن محیطی آرام در خانه، به حفظ امنیت روانی کودکان کمک میکنند. در عین حال، تشخیص و درمان برخی مشکلات روحی نیازمند نظر تخصصی روانشناس کودک و نوجوان است.
شناسایی و درمان مشکلات رشدی و روانی
برخی مشکلات مانند بیشفعالی، نقص توجه و اختلالات یادگیری که در دوره تحصیل و یادگیری خود را نشان میدهند، از جمله موارد خاموشی هستند که در مسیر موفقیت فرزندان اختلال ایجاد میکنند. وظیفه والدین این است که بهجای زدن برچسب تنبل، لوس یا کمهوشی به کودک خود، از مسیر درست به دنبال مداخلات درمانی برای این دسته از مشکلات باشند.
ارتباط سالم بین والدین
اولین چیزی که کودکان از رابطه، امنیت و جایگاه خود در ارتباط با دیگران درک میکنند، به رابطه بین پدر و مادر بازمیگردد. مادر و پدر باید با نشان دادن رابطهای مسئولانه، توأم با احترام و علاقه و با کنترل هیجانات خود، امنیت روانی فرزندان را در خانه تأمین کنند. داشتن تفریح مشترک، گفتوگو، مدیریت کارهای خانه و مسئولیتپذیری در وظایف، همگی به تقویت روابط والدین در نگاه کودک و احساس آرامش او کمک میکنند. کشمکش یا اختلافنظر بین والدین نباید به هیچ عنوان در حضور فرزندان رخ دهد. درد دل کردن یکی از والدین و شکایت از والد دیگر، و انتقال تعارضهای والدین به کودکان، زمینهساز اضطراب و افسردگی در فرزندان و فرو رفتن آنها در نقش نجاتدهنده میشود.
الگوسازی والدین برای فرزندان
همیشه گفتهاند کودکان همان چیزی میشوند که والدین هستند، نه آنچه والدین میگویند یا میخواهند. یکی از مهمترین مسائل در پرورش فرزندان موفق این است که از زمان تولد، الگوهای خوبی را در ابعاد مختلف ببینند. طبق گفتههای روانشناسان، تربیت هر انسان پیش از تولد او آغاز میشود و این امر به دلیل تأثیرگذاری شخصیت والدین بر فرزندان است. بنابراین، خودآگاهی و کار کردن روی نقاط ضعف و قوت خودتان را هرچه زودتر آغاز کنید. از طرف دیگر، عاداتی را که از کودک خود انتظار دارید، در خودتان پرورش دهید. کتاب بخوانید، ساعات طولانی با وسایل الکترونیکی کار نکنید، فعالیت ورزشی داشته باشید و در مسائل عاطفی و اخلاقی نیز پایبندی به ارزشها را فراموش نکنید.
خانواده تنها یک واحد زیستی نیست، بلکه یک سیستم حمایتی پیچیده است که بسترساز اصلی پیروزیهای فردی محسوب میشود. موفقیت فرد در سایه خانوادهای حاصل میشود که میان حمایت و استقلال تعادل برقرار کند؛ یعنی هم ابزارهای لازم را در اختیار او قرار دهد و هم به او اجازه دهد تا با تکیه بر توانمندیهای خود، مسئولیت زندگیاش را بر عهده بگیرد.
نویسنده: سحر یوسفی
