از نیمکت مکتب تا روزهای تلخ زندگی مشترک

گاهی انسان پیش از آن‌که فرصت زندگی کردن پیدا کند، ناچار می‌شود بار سنگین رنج‌هایی را به دوش بکشد که تحمل آن حتی برای یک فرد بزرگسال نیز دشوار است. برای دختری در ولایت بلخ، زندگی نه با روزهای کودکی، بازی و آرزوهای رنگارنگ، بلکه از زمانی دشوار شد که دروازه‌های آموزش به رویش بسته شد. او زمانی تصور می‌کرد که با درس خواندن می‌تواند آینده متفاوتی برای خود بسازد، شغلی داشته باشد و روزی به خانواده‌اش کمک کند؛ اما محرومیت از آموزش، آغاز زنجیره‌ای از اتفاقاتی شد که مسیر زندگی‌اش را به‌کلی تغییر داد.

او در یکی از مناطق ولایت بلخ زندگی می‌کرد و مانند بسیاری از دختران دیگر، آرزوی ادامه تحصیل داشت. تا پیش از محدودیت‌های آموزشی، درس خواندن بخش مهمی از زندگی‌اش بود. کتاب‌های مکتب را با علاقه می‌خواند و هر بار که به پایان یک صنف نزدیک می‌شد، برای رسیدن به صنف بالاتر انگیزه بیشتری پیدا می‌کرد. در ذهنش آینده‌ای را تصور می‌کرد که در آن بتواند تحصیلاتش را به پایان برساند، وارد دانشگاه شود، شغلی به دست آورد و روی پای خودش بایستد. اما با بسته شدن دروازه‌های مکتب به روی دختران، تمام برنامه‌ها و آرزوهایش نیمه‌تمام ماند.

در ابتدا تصور می‌کرد این وضعیت موقتی است و پس از مدتی دوباره می‌تواند به مکتب بازگردد. به همین دلیل، کتاب‌هایش را کنار نگذاشت و گاهی در خانه آن‌ها را ورق می‌زد. با این حال، گذشت ماه‌ها و ادامه محدودیت‌ها، امیدش به بازگشت به صنف درس را کم‌رنگ‌تر کرد. در همین روزها، مشکلات خانوادگی نیز بر زندگی‌اش سایه انداخت. اعضای خانواده که ادامه آموزش او را دیگر ممکن نمی‌دانستند، به‌تدریج برخورد سخت‌گیرانه‌تری با او در پیش گرفتند.

هر بار که از علاقه‌اش به ادامه تحصیل سخن می‌گفت، با مخالفت و سرزنش روبه‌رو می‌شد. به او گفته می‌شد که دیگر درس خواندن فایده‌ای ندارد و باید به فکر آینده دیگری باشد. او بارها تلاش کرد خانواده‌اش را قانع کند که محروم شدن از مکتب نباید به معنای پایان تمام آرزوهایش باشد؛ اما سخنانش شنیده نمی‌شد. به‌جای آن‌که خانواده در چنین شرایطی از او حمایت کند، فشارها بیشتر شد و اصرارش بر ادامه تحصیل با خشونت و بدرفتاری پاسخ داده شد.

سرانجام، خانواده تصمیم گرفتند او را به ازدواج وادار کنند؛ تصمیمی که بدون رضایت واقعی او گرفته شد. برای این دختر، ازدواج در آن زمان نه آغاز زندگی مشترکی بر پایه انتخاب و علاقه، بلکه راهی برای رهایی از فشارهای خانه پدری معرفی شده بود. او در برابر تصمیمی قرار گرفت که اختیار چندانی برای مخالفت با آن نداشت. هرچه بیشتر از نخواستن این ازدواج سخن می‌گفت، بیشتر با خشم و مخالفت خانواده روبه‌رو می‌شد. در نهایت، ناچار شد زندگی تازه‌ای را آغاز کند؛ زندگی‌ای که نه برای آن آمادگی داشت و نه خود آن را انتخاب کرده بود.

او با این امید وارد خانه شوهر شد که شاید دست‌کم در آن‌جا آرامش پیدا کند و از خشونت‌هایی که در خانه پدری تجربه کرده بود، فاصله بگیرد. تصور می‌کرد شاید با گذشت زمان بتواند با شرایط تازه کنار بیاید و زندگی آرام‌تری داشته باشد؛ اما این امید نیز چندان دوام نیاورد.

در خانه شوهر، با مشکلات و خشونت‌های دیگری روبه‌رو شد. برخوردهای نامناسب، توهین، محدودیت و رفتارهای خشونت‌آمیز باعث شد احساس کند بار دیگر در محیطی گرفتار شده است که در آن صدایش شنیده نمی‌شود و حق تصمیم‌گیری درباره زندگی خودش را ندارد. او نه فرصتی برای ادامه تحصیل داشت، نه استقلال اقتصادی و نه کسی که بتواند بدون ترس از قضاوت و سرزنش، مشکلاتش را با او در میان بگذارد.

روزهایش با نگرانی و شب‌هایش با اندیشیدن به آینده‌ای می‌گذشت که هیچ تصویر روشنی از آن نداشت. گاهی به روزهای گذشته فکر می‌کرد؛ به زمانی که هنوز در مکتب درس می‌خواند و تصور می‌کرد روزی می‌تواند زندگی متفاوتی برای خود بسازد. کتاب‌هایی که زمانی برایش نشانه امید بودند، اکنون یادآور آرزوهایی شده بودند که به اجبار از آن‌ها فاصله گرفته بود.

اما دشواری‌های زندگی مشترک به همین‌جا ختم نشد. او پس از مدتی صاحب دختری شد که اکنون تنها سه ماه عمر دارد. تولد این کودک برایش لحظه‌ای از شادی در میان روزهای دشوار زندگی بود. وقتی برای نخستین بار دخترش را در آغوش گرفت، احساس کرد هنوز چیزی در زندگی دارد که می‌تواند برای آن امیدوار بماند. با وجود تمام رنج‌هایی که تحمل کرده بود، محبت به دخترش به یکی از مهم‌ترین دلایل ادامه زندگی‌اش تبدیل شد.

او می‌گوید در دوره‌هایی که فشارهای خانوادگی و خشونت در خانه شوهر شدت می‌گرفت، چندین بار به پایان دادن به زندگی خود فکر کرده است. در آن لحظات، احساس می‌کرد دیگر توان تحمل این همه درد و ناامیدی را ندارد. گاهی با خود می‌اندیشید که شاید با رها شدن از این زندگی دشوار، دیگر مجبور نباشد هر روز با ترس و نگرانی از خواب بیدار شود. اما هر بار که نگاهش به دختر سه‌ماهه‌اش می‌افتاد، از این تصمیم منصرف می‌شد.

او می‌گوید: «وقتی به زندگی خود فکر می‌کنم، می‌بینم از همان زمانی که از مکتب محروم شدم، همه‌چیز برایم تغییر کرد. در خانه پدرم آرامش نداشتم و مرا برخلاف خواسته‌ام به ازدواج وادار کردند. فکر می‌کردم شاید در خانه شوهر زندگی بهتری داشته باشم، اما در این‌جا نیز با خشونت روبه‌رو هستم. چندین بار آن‌قدر خسته و ناامید شدم که به خودکشی فکر کردم؛ اما وقتی به دخترم نگاه می‌کنم، نمی‌توانم او را تنها بگذارم. او هنوز بسیار کوچک است و به من نیاز دارد.»

این دختر می‌گوید گاهی ساعت‌ها به آینده فرزندش فکر می‌کند. نگران است که دخترش نیز روزی در شرایط مشابهی قرار بگیرد؛ از آموزش محروم شود، اختیار انتخاب زندگی خود را نداشته باشد و ناچار شود تصمیم‌هایی را بپذیرد که دیگران برایش می‌گیرند. او نمی‌خواهد دخترش همان مسیری را تجربه کند که خودش با رنج و دشواری از آن عبور کرده است.

به گفته او، یکی از بزرگ‌ترین آرزوهایش این است که دخترش در محیطی امن بزرگ شود، بتواند به مکتب برود، درس بخواند و درباره آینده خود تصمیم بگیرد. او می‌خواهد فرزندش برخلاف مادرش، مجبور نباشد برای دستیابی به ابتدایی‌ترین حقوق انسانی خود با اعضای خانواده بجنگد.

با این حال، شرایط کنونی زندگی برایش بسیار دشوار است. او نه شغل و درآمد مستقلی دارد و نه از حمایت کافی برخوردار است. از سوی دیگر، تجربه خشونت در خانه پدری و خانه شوهر باعث شده است احساس تنهایی و بی‌پناهی کند. بازگشت به خانه پدر نیز برای او راه‌حل ساده‌ای نیست؛ زیرا همان‌جا بود که با مخالفت‌ها و فشارهایی روبه‌رو شد که سرانجام به ازدواج اجباری‌اش انجامید.

آنچه بیش از همه این دختر را آزار می‌دهد، تنها خشونت‌هایی نیست که تجربه کرده، بلکه احساس از دست دادن فرصت‌هایی است که دیگر به‌آسانی قابل بازگشت نیستند. او باور دارد اگر امکان ادامه تحصیل برایش فراهم می‌ماند و خانواده‌اش به خواسته‌هایش احترام می‌گذاشتند، شاید امروز زندگی متفاوتی داشت و می‌توانست برای آینده خود تصمیم بگیرد.

داستان زندگی این دختر تنها روایت یک ازدواج اجباری یا خشونت خانوادگی نیست؛ بلکه بازتاب وضعیتی است که در آن محرومیت از آموزش می‌تواند زمینه‌ساز آسیب‌پذیری بیشتر دختران شود. دختری که می‌خواست درس بخواند و آینده‌اش را خودش بسازد، اکنون در حالی با خشونت و ناامیدی دست‌وپنجه نرم می‌کند که نوزاد سه‌ماهه‌ای را در آغوش دارد و برای آینده او آرزوهایی را در دل می‌پروراند که خودش از رسیدن به آن‌ها محروم مانده است.

او هنوز هم آرزو دارد روزی بتواند درس بخواند، کاری پیدا کند و زندگی مستقلی داشته باشد؛ زندگی‌ای که در آن مجبور نباشد از خواسته‌های ابتدایی خود بگذرد یا برای حفظ آرامش، در برابر رنج و خشونت سکوت کند. شاید اکنون نتواند گذشته‌اش را تغییر دهد، اما امیدوار است دخترش در آینده فرصت‌هایی داشته باشد که از او گرفته شد.

برای این مادر جوان، دختر سه‌ماهه‌اش تنها فرزندش نیست؛ نمادی از امیدی است که با وجود تمام تلخی‌ها، هنوز در دلش زنده مانده است. او می‌خواهد دخترش روزی بتواند آزادانه درس بخواند، انتخاب کند و بدون ترس زندگی کند؛ همان حقی که خودش سال‌ها آرزوی داشتنش را داشت، اما هرگز فرصت نیافت به آن دست پیدا کند.

نویسنده: سارا کریمی