خانواده نخستین و مهمترین نهاد تربیتی در زندگی هر انسان است. شخصیت، اخلاق، نگرش کودکان در سالهای نخست زندگی بیش از هر چیزی تحت تاثیر محیط خانواده و شیوه تربیت والدین شکل میگیرد. یکی از مهمترین ویژگیهایی که هر پدر و مادری باید در فرزند خود پرورش دهد مسوولیتپذیری است. کودکی که از همان سالهای ابتدایی زندگی مسوولیتپذیری را بیاموزد در آینده فردی مستقل، منظم، قابل اعتماد، قانون مدار و موفق خواهد بود. مسوولیتپذیری تنها به انجام تکالیف مدرسه یا مرتب کردن اتاق محدود نمیشود، بلکه شامل پذیرفتن نتایج رفتار، احترام به حقوق دیگران، انجام وظایف بدون اجبار و تلاش برای جبران اشتباهات نیز هست. کودکی که مسوولیت پذیر باشد یاد میگیرد برای تصمیمهای خود پاسخگو باشد و در برابر مشکلات به جای فرار کردن برای حل آن ها تلاش کند. امروزه با گسترش فناوری، تغییر سبک زندگی، افزایش استفاده از تلفن همراه و شبکههای اجتماعی و مشغلههای فراوان خانوادهها تربیت فرزندان مسوولیتپذیر به یکی از مهمترین چالشهای والدین تبدیل شده است. بسیاری از کودکان به دلیل حمایت بیش از حد ، انجام همه کارها توسط والدین یا نداشتن فرصت تجربه کردن به افراد وابسته و کم مسوولیت تبدیا میشوند. از این رو لازم است خانوادهها با روشهای صحیح تربیتی آشنا شوند تا بنوانند زمینه رشد شخصیت مسوولیت پذیر را در فرزندان خود فراهم کنند. مسوولیت پذیری چیست؟ مسوولیت پذیری به معنای پذیرفتن وظایف، انجام درست آن ها و قبول پیامد های رفتار و تصمیم های خود است. فرد مسوولیت پذیر بدون نیاز به یاد آوری مداوم، وظایف خود را انجام می دهد، به قول خود پایبند است و در صورت اشتباه به جای سرزنش دیگران تلاش می کند آن را اصلاح کند. مسوولیت پذیری تنها یک مهارت نیست بلکه یکی از ارزش های اساسی زندگی است که در تمام مراحل زندگی انسان از دوران تا بزرگسالی نقش مهمی در موفقیت فردی، خانوادگی و اجتماعی دارد. اهمیت تربیت فرزند مسوولیت پذیر پرورش مسوولیت سرمایه گذاری برای آینده فرزند است. کودک مسوولیت پذیر در بزرگسالی فردی قابل اعتماد، منظم و موفق خواهد بود. مهم ترین فواید این ویژگی عبارت اند از: افزایش اعتماد به نفس و عزت نفس تقویت استقلال و کاهش وابستگی یادگیری نظم و برنامه ریزی افزایش توانایی تصمیم گیری آمادگی برای پذیرش مسوولیت های اجتماعی و شغلی ایجاد روحیه همکاری و احترام به دیگران کاهش رفتار های نادرست و بی انضباطی افزایش موفقیت در تحصیل، کار و زندگی مسوولیت پذیری همچنین باعث می شود کودک در برابر مشکلات زندگی مقاوم تر باشد و به جای ناامیدی برای یافتن راه حل تلاش کند. ویژگی های فرزند مسوولیت پذیر فرزندی که مسوولیت پذیر تربیت شده باشد معمولا ویژگی های زیر را دارد. وظایف خود را به موقع انجام می دهد. به قول و وعده های خود پایبند است. در برابر اشتباهات خود صادق است و از پذیرش آنها نمی ترسد. وسایل شخصی خود را مرتب نگه می دارد. به حقوق دیگران احترام می گذارد. در انجام کار های خانه و فعالیت های خانوادگی مشارکت می کند. برای حل مشکلات از فکر و تلاش خود استفاده می کند. در برابر شکست ها صبور است و دوباره تلاش می کند. احساس مسوولیت نسبت به جامعه، مکتب و خانواده دارد. نقش والدین در تربیت فرزند مسوولیت پذیر هیچ کودکی مسوولیت پذیر متولد نمی شود بلکه این ویژگی ها به تدریج و از طریق آموزش، تمرین و الگو گیری شکل می گیرد. مهم ترین الگوی کودک پدر و مادر هستند اگر والدین خود منظم، خوش قول، مسوولیت پذیر و پایبند به تعهدات باشند فرزند نیز به احتمال زیاد همین رفتار ها را می آموزد. در مقابل اگر والدین همواره وظایف خود را به تعویق بیندازند، به قول های خود عمل نکنند یا اشتباهاتشان را به گردن دیگران بیندازند کودک نیز همین رفتار ها را تقلید خواهد کرد. بنابراین تربیت مسوولیت پذیری پیش از آنکه با نصیحت آغاز شود با رفتار عملی والدین شروع می شود. یکی دیگر از وظایف مهم والدین فراهم کردن فرصت تجربه برای فرزندان است. کودک باید اجاره داشته باشد برخی کار های متناسب به سن خود را انجام دهد حتی اگر در ابتدا اشتباه کند. تجربه کردن بهترین معلم مسوولیت پذیری است و باعث می شود کودک به توانایی های خود ایمان پیدا کند. چگونه فرزندان مسوولیت پذیر تربیت کنیم؟ ۱: مسوولیت پذیری را از سنین پایین آغاز کنید. مسوولیت پذیری باید از سال های نخست زندگی آموزش داده شود. لازم نیست منتظر بمانیم تا کودک بزرگ شود. یک کودک سه یا چهار ساله می تواند اسباب بازی خود را جمع کند، لباس هایش را در جای مخصوص بگذارد یا در چیدن سفره کمک کند. با افزایش سن مسوولیت ها نیز متناسب با توانایی او بیشتر شوند. ۲: متناسب با سن کودک مسوولیت بدهید گاهی والدین وظایفی را به کودک می سپارند که از توان او خارج است و در نتیجه کودک احساس شکست می کند. بهتر است مسوولیت ها مرحله به مرحله افزایش یابد مانند مرتب کردن تخت، آب دادن گل ها، آماده کردن کیف مکتب یا در خرید های ساده. ۳: الگوی خوبی باشید کودکان بیش از آنکه به سخنان والدین گوش دهند رفتار آنان را تقلید می کنند. اگر پدر و مادر خوش قول، منظم، وقت شناس و مسوولیت پذیر باشند فرزند نیز همین ویژگی ها را می آموزد. بهترین آموزش رفتار علمی والدین است. ۴: اجازه دهید پیامد رفتار خود را تجربه کند اگر کودک تکلیفش را انجام ندهد یا وسیله ای را گم کند همیشه نباید والدین مشکل را حل کنند. تجربه پیامد های طبیعی رفتار باعث می شود کودک مسوولیت تصمیم های خود را بپذیرد و در آینده دقت بیشتری داشته باشد. ۵: از تشویق درست استفاده کنید تشویق، انگیزه کودک را افزایش می دهد. اما بهتر است تلاش و پشتکار او تشویق شود نه فقط نتیجه کار گفتن جمله هایی مانند (از اینکه مسوولیتت را به خوبی انجام دادی به تو افتخار می کنم) تاثیر بیشتری از پاداش های مادی دارد. ۶: از حمایت پیش از حد خودداری کنید گاهی والدین از روی محبت همه کار های فرزند را انجام می دهند لباس هایش را جمع می کنند یا تکالیفش را انجام می دهند. این رفتار باعث وابستگی کودک می شود و فرصت یادگیری مسوولیت را از او می گیرد. ۷: نظم را در خانواده تقویت کنید داشتن برنامه منظم برای خواب، مطالعه، بازی و انجام کارهای خانه به کودک می آموزد که هرکاری زمان مشخصی دارد و مسوولیت ها باید به موقع انجام شوند. ۸: به فرزند حق انتخاب بدهید وقتی کودک در برخی تصمیم های متناسب با سن خود مشارکت کند احساس ارزشمندی و مسوولیت بیشتری خواهد داشت. برای مثال می تواند بین دو فعالیت یا دو فعالیت یا دو لباس یکی را انتخاب کند و مسئول انتخاب خود باشد. ۹: روحیه همکاری را تقویت کنید انجام کارهای گروهی در خانه مانند مرتب کردن منزل یا آماده کردن غذا به کودک می آموزد که هر عضو خانواده وظیفه ای دارد و موفقیت خانواده نتیجه همکاری همه است. ۱۰: اشتباه را فرصت یادگیری بدانید اگر کودک اشتباهی مرتکب شد به جای تحقیر یا سرزنش به او کمک کنید علت اشتباه را پیدا کند و راه درست را بیاموزد. کودکی که از اشتباه کردن نترسد راحت تر مسوولیت رفتار خود را می پذیرد. ۱۱: به قول های خود عمل کنید اگر والدین به وعده های خود پایبند باشند کودک نیز اهمیت تعهد و مسوولیت را یاد می گیرد. وفای به عهد یکی از پایه های شخصیت مسوولیت پذیر است. ۱۲: موفقیت را فقط در نمره نبینید فرزند را تنها به خاطر نمره تشویق نکنید بلکه رفتار های مسئولانه مانند راستگویی، کمک به دیگران، نظم و تلاش را نیز ارزشمند بدانید. ۱۳: مهارت های حل مسئله را آموزش دهید به جای اینکه همیشه پاسخ آماده در اختیار کودک قرار دهید او را تشویق کنید درباره مشکلات فکر کند و راه حل پیدا کند. این کار اعتماد به نفس و مسوولیت پذیری او را افزایش می دهد. ۱۴: صبور باشید مسوولیت پذیری در یک روز ایجاد نمی شود. این ویژگی نیازمند تمرین، تکرار و صبوری والدین است. ممکن است کودک چندین بار اشتباه کند اما با ادامه آموزش و حمایت صحیح به تدریج پیشرفت خواهد کرد. ۱۵: رابطه ای سرشار از محبت و احترام ایجاد کنید کودکی که در محیطی آرام، امن و همراه با محبت رشد می کند اعتماد به نفس بیشتری به خود دارد و مسوولیت هایش را با علاقه انجام می دهد. محبت همراه با قانون بهترین شیوه تربیت است. اشتباهات رایج والدین برخی رفتار های نادرست والدین مانع شکل گیری مسوولیت پذیری می شود از جمله: انجام دادن همه کار های کودک. مقایسه کردن او با دیگران. تنبیه و سرزنش بیش از حد. نداشتن قوانین مشخص در خانه. توقعات غیر واقع بینانه. بی توجهی به تلاش کودک و تمرکز فقط بر نتیجه. عمل نکردن والدین به قوانین و تعهدات خود. نتیجهگیری مسوولیت پذیری یکی از ارزشمند ترین ویژگی هایی است که هر انسان برای موفقیت در زندگی به آن نیاز دارد. این ویژگی از دوران کودکی و در محیط خانواده شکل می گیرد و با همکاری مکتب و جامعه تکامل می یابد. والدینی که با محبت، صبر، الگوی مناسب بودن، سپردن مسوولیت های متناسب با سن، تشویق درست و آموزش پیامد های رفتار، فرزندان خود را تربیت می کنند زمینه رشد انسان هایی مستقل، منظم، قانون مدار و موفق را فراهم می سازند. بنابراین اگر امروز برای تربیت فرزند مسوولیت پذیر وقت بگذاریم در آینده نسلی خواهیم داشت که در برابر خانواده، جامعه و کشور خود احساس تعهد کرده و برای پیشرفت و آبادانی آن تلاش خواهد کرد. مسوولیت پذیری هدیه ای ارزشمند است که والدین می توانند برای تمام عمر به فرزندان خود ببخشند. نویسنده: سحر یوسفی