هیچ پیوندی نزدیکتر از پیوند بین والدین و فرزندان نیست. دو پیوند زیستشناختی و روانشناختی میان والدین و فرزندان برای رشد جسمی و روانی کودک ضروری است. نقش والدین فراتر از تصوری است که در رسانههای اجتماعی یا مجلهها میبینیم. کودکان از انزوای اجتماعی، مشکلات اقتصادی، طلاق، بیماری، پریشانی و ناراحتی والدینشان تأثیر میپذیرند و ممکن است در برابر ابتلا به اختلالات و بیماریهای روانی آسیبپذیر شوند.
امروزه بسیاری از کودکان تحت مراقبت والدینی هستند که درجاتی از اختلالات روانی مانند افسردگی، اضطراب خفیف و شدید، اختلال دوقطبی یا اسکیزوفرنی مزمن و شدید را تجربه میکنند. همچنین تعداد خانوادههایی که در آنها والدین سوءمصرف مواد مخدر دارند، در حال افزایش است.
بنابر تحقیقات آکادمی روانپزشکی کودک و نوجوان آمریکا، بیماریهای روانی والدین خطر ابتلای کودک به اختلالات روانی را نسبت به همسالان خود افزایش میدهد و زمانی که هر دو والد دچار بیماری روانپزشکی باشند، احتمال اینکه کودک به یکی از اختلالات روانی مبتلا شود، بسیار زیاد است.
از نگاه سازمان بهداشت جهانی، عدم ابتلا به یکی از اختلالات روانپزشکی نشاندهندهی سلامت روان نیست. سلامت روان بخش جداییناپذیر سلامتی در انسان است و طیف وسیعی از عوامل اجتماعی، اقتصادی، بیولوژیکی و محیطی میتوانند تعیینکنندهی سلامت روان در انسان باشند.
سلامت روان چیزی بیش از فقدان اختلالات یا ناتوانیهای روانی است. سلامت روان حالتی است که در آن فرد به تواناییهای خود پی میبرد، میتواند با استرسهای عادی زندگی کنار بیاید و به نحو مؤثری در جامعه زندگی و فعالیت کند.
سلامت روان، توانایی ما در شیوهی تفکر، بروز احساسات، تعامل با دیگران و لذت بردن از زندگی است.
عوامل تعیینکننده سلامت روان
عوامل فردی و اجتماعی در تضعیف یا محافظت از سلامت روان ما در طول زندگی نقش دارند. عوامل محافظتی به انعطافپذیری و تابآوری ما در برابر چالشهای زندگی کمک میکنند. این عوامل شامل مهارتها و ویژگیهای اجتماعی و عاطفی فردی، همچنین تعاملات اجتماعی مثبت و کسب آموزشهای مناسب در این زمینه است.
در مقابل، برخی عوامل روانشناختی و بیولوژیکی فردی مانند ضعف در مهارتهای عاطفی، مصرف مواد و اختلالات ژنتیکی میتوانند افراد را در برابر چالشهای زندگی آسیبپذیر کنند. شرایط نامطلوب اجتماعی، اقتصادی و محیطی مانند فقر، خشونت و نابرابریهای اجتماعی، ابتلای افراد به بیماریهای روانپزشکی را افزایش میدهند.
این عوامل خطر، در تمام مراحل زندگی سلامت روان انسان را تهدید میکنند و اگر در دورههای حساس رشد، بهویژه در اوایل کودکی وجود داشته باشند، سلامت روان کودک آسیب بیشتری میبیند. برای نمونه، تنبیه بدنی والدین یکی از عوامل مهم در تضعیف سلامت روان کودک است.
برنامههای ارتقای سلامت روان و پیشگیری از اختلالات روانپزشکی شامل همه حوزهها مانند آموزش، کار، عدالت، حملونقل، محیط زیست، مسکن و رفاه میشود. در این میان، ارتقای سلامت روان کودکان و نوجوانان یکی از اولویتهای مهم سازمان بهداشت جهانی است و روابط مثبت والدین با فرزندان از مهمترین عوامل ارتقای سلامت روان کودکان و نوجوانان به شمار میرود.
ارتباط مثبت بین والدین و فرزندان برای ارتقای سلامت فرزندان مهم است
از لحظه تولد کودک، والدین و مراقبان دیگر مانند پدربزرگ و مادربزرگ نقش مهمی در یادگیری، رشد جسمی، روانی و شناختی او دارند. در ادامه، به بررسی راهکارها و مداخلاتی میپردازیم که به شما در ارتقای سلامت روان فرزندانتان کمک میکند.
برقراری و ایجاد رابطه مستحکم بین والد و فرزند
برای استحکام و برقراری ارتباط مؤثر با فرزندتان، نکات زیر را به یاد داشته باشید:
– شنونده خوبی باشید و به صحبتهای او گوش دهید.
– فرزندتان را تشویق کنید و به او نشان دهید که با اشتراکگذاری افکار و احساساتش با شما مشکلی به وجود نخواهد آمد.
– هنگام گوش دادن به فرزندتان، تمام حواس خود را به او بدهید. با او تماس چشمی داشته باشید، برای تشویق او به ادامه صحبت، سر خود را به نشانه تأیید تکان دهید یا با پاسخهای مثبت و کوتاه، او را به ادامه حرف زدن ترغیب کنید.
– به او نشان دهید که با اشتیاق به صحبتهایش گوش میدهید.
– هرگز او را قضاوت نکنید.
به فرزندتان اعتماد کنید و صبور باشید.
هنگام گفتوگو با فرزندتان، از انجام کارهایی مانند تماشای تلویزیون، خواندن روزنامه یا انجام امور خانه و اداری خودداری کنید.
صادق باشید و محیطی فراهم کنید که فرزندتان احساس امنیت کند و بداند که از او حمایت میکنید.
با او درباره علایقش صحبت کنید؛ در مورد موسیقی، برنامه تلویزیونی یا شخصیتی که دوست دارد، با او گفتوگو کنید.
اجازه دهید فرزندتان از همراهی با شما مانند یک دوست خوب لذت ببرد و این رابطه مثبت را پرورش دهید. میتوانید این ارتباط را هنگام پیادهروی، تماشای فیلم، تعریف داستان، آشپزی، ورزش، کوهنوردی یا انجام یک فعالیت هنری تقویت کنید.
فرزندتان را برای کارهایی که بهخوبی انجام داده تحسین کنید و هرگز در زمان عصبانیت یا ناراحتی او با وی بحث نکنید. گفتوگو را به زمانی موکول کنید که هر دو آرام هستید.
اگر دلخوری یا ناراحتی بین شما و فرزندتان بهوجود آمد، کمی وقت بگذارید و فکر کنید که چگونه میتوانید با هم آن را حل کنید.
اگر فرزندتان با چالشی در زندگی روبهرو شد، مهم است که نشان دهید او را دوست دارید، از او حمایت میکنید و در زمانهای سخت همیشه کنار او هستید.
نکتهی کلیدی در ارتباط مثبت والدین با فرزندان، پذیرش فرزندان با تمام نقاط ضعف و قوت آنهاست.
به فرزندتان اطمینان دهید که هرگز تنها نیست. به او بگویید که هر زمان نیاز به کمک داشته باشد یا بخواهد احساسات و افکارش را با شما در میان بگذارد، در کنارش خواهید بود.
به او یادآوری کنید که حتی بزرگترها هم گاهی با مشکلاتی روبهرو میشوند که نمیتوانند بهتنهایی آنها را حل کنند.
سعی کنید زمان و فضای مناسبی در اختیارش قرار دهید تا اگر نیاز به تنهایی داشت، احساس آرامش کند. به او بگویید که نگرانی، استرس یا ناراحتی، احساسی طبیعی است.
توضیح دهید که صحبت کردن درباره احساسات و افکار ممکن است در ابتدا سخت باشد، اما اگر با شما صحبت کند، میتوانید کمکش کنید.
اگر فرزندتان تمایلی به صحبت با شما نداشت، افراد مورد اعتمادی مانند یک دوست نزدیک خانواده، معلم یا مشاور متخصص را به او معرفی کنید.
با فرزندانتان یکسان رفتار کنید
بدون توجه به جنسیت، کودکان را بهطور برابر آموزش دهید. آنها را دوست بدارید و ازشان مراقبت کنید. الگوی مثبتی برای فرزندانتان باشید. کلیشههای جنسیتی را به چالش بکشید؛ برای نمونه، پدران میتوانند آشپزی و نظافت را انجام دهند و مادران نیز میتوانند بیرون از خانه کار کنند.
با پسر نوجوان خود صحبت کنید و به او بگویید احساساتش را بروز دهد. او را تشویق کنید تا احساساتی مانند عشق، خشم، شادی، غم و اندوه را بدون ترس از قضاوت شدن ابراز کند.
از موارد زیر پرهیز کنید:
از هرگونه خشونت، مانند فریاد زدن و کتک زدن کودک، خودداری کنید. خشونت و استرس میتواند به رشد کودک آسیب بزند و موجب بروز مشکلات بلندمدت در آینده شود.
مشاجرههای مکرر میان والدین و اطرافیان برای کودکان استرسزا است. آنها ممکن است احساس ناتوانی کنند و تصور کنند که فراموش شدهاند.
فراموش نکنید که کودکان برای رشد سالم، نیازمند توجه، عشق و مراقبت مداوم هستند.
نویسنده: سحر یوسفی
